AW, JERUSALEM
Lal Isua pian hma kum 3000 vel daih tawh atanga khawpui ding tawh lo khawvela khawpui upe berte zinga mi, chanchin ngah em em leh khawvel sakhaw lian pathum : Juda, Kristian leh Islam ten an hmun thianghlima an ngaih Jerusalem chanchin hi a ngaihnawm thin. Mizo Kristian kan nih avanga kan sakhaw thil nena insi tlat kan Mizo Kristian hlate atangin henglai hmun hming leh a chhehvela hming chi hrang hrangte hi kan tette atangin kan bengah a ri tawh a, Bethlehem, Beer-Sheba, Kalvari tlang, Zion, Nazareth, Jeriko, Kapernaum leh Jerusalem te hi Mizo Kristiante bengah a mikhual theilo hrim hrim! Chuvang tak chuan heng hmunte hi eng nge an nih tak zel? An bo ta nge an la ding ve reng? tihte hi hriat a chakawm thin.
ABRAMA THLAH KAL ZEL IN JERUSALEM AN LUAH
Ram mawngping, hmelma in a hual vel vek, hmelma awmlohna lamah lah Mediteranean tuipui tling champo mai, Lal Isua hun laia Judae (Judai ram) an lo tih, hun lo kal zela Palestina nita, kum 1948 a Jakoba (Israela ni ta) fate 12 zinga Juda thlah ten an unau thlah kalzelte ram atana thisen tam tak senga an sual chhuah Israel khawpui hlun ber Jerusalem lam i han hawi teh ang. He hmunah hian engtin nge Lal Isua kha a lo pian ve mai le? Chumi hre tur chuan Babulon (Irag) lam daih kan thlir hmasak a ngai.
Lal Isua pian hma kum BC 2070 velah khan Babulon (Irag) ram chhim tawpa Ur khua ah Abrama te chhung kha an awm a, anni chhung kha milim siama eizawng annih avangin milem bia an nih theihna lai a awm niin mithiam ten an sawi. Amaherawhchu Abrama chu Pathianin he khawvel luah tura chi malsawmna atan a thlang a, Ur khua atanga ko chhuakin "Ram a la entir tur" lam panin a chhuak ve mawp a nih kha. Heta Abrama hnena Pathian thu lo thleng hi a lo thlen hunlai chanchin leh an nunphung chiang taka hriat a har a, chik taka Bible zirmite pawhin "Pathian remruat mak tak" tiin an sawi mai a ni. Abrama chu Ur khua atang chuan a chhuak tawp a, a hote nen an kal an kal a, Babulon atangin Syria paltlangin Lebanon chhimlam hrut zelin Judai ram bawr velah hian awmhmun an rawn khuar a, Lal Isua pianna Nazareth awmna lai bawr vel hi an inbenbelna hmun a ni zui ta zel a ni. Chulai hmun atang chuan khawpui pakhat, a hming SALEM (a hnu a Jerusalem)chu chhimlam KM 70 vel bawrah a awm a, mihring an lo tam tawh sa avangin khawpui lian tak a lo ni daih tawh a ni. BC 1 na a Lal Isua a lo pian khan kan hriat angin Judai ram chhiarpui kha Jerusalem khaw bul hnai tak Bethlehem ah neih tur a ni a, Mary leh Josefa te kha Nazareth atanga chhuakin Jordan phai ah chhimlam an pan zel a, tuna Israel leh Jordan inkara ram buai tak WEST BANK hi rawn paltlangin KM 70 vel an kal hnu ah Bethlehem kha an thleng ta a nih kha. Judai ramah chuan Abrama chu a awm ta zel a, Pathianin a hnena a lo tiam tawh angin chi thlah malsawmna a dawng a,a hming pawh Abrahama lo niin a nupui Sari laka a fa Isaka chuan Jakoba a hring a, Jakoba hnian fa mipa 12 a nei leh a, Benjamina phei chu "Taitea" ti tein keini Mizote hian kan hre viau nghe nghe a nih kha....(Taitea tello chuan...tih sermon i ngaithla ve tawh em?).
Kan sawifo tawh angin Abrahama hian a nupui Sari rai theih loh avangin a nupui phalna thlapin a bawihnu Hagari a pawl a, Hagari chuan Ismael a a hring a, Ismaela thlah kalzelte hi tuna Arab kan tih, Islam sakhaw vuantutehi anni ta a ni. Ismaela hi a pa Abrahama hnana Pathian thutiam dikna lanchhuahna a ni tih chiang takin a thlahte an pun nasat danah hian a lang a, Middle East vela Arab tamzia atang khuan a chhut theih mai awm e. Jakoba fa te pawh an pung zel a, Judai ram pawh Palestina a nih hnu thlengin chhuan tam tak karah Abrahama chi nung kalzelah chuan thlarau thinghlim tanpuina in Josefa thalbe atangin Lal Isua a lo piang ta a ni. Bible a kan hmuh angin BC 1 na a Lal Isua a lo pian kha chuan Jerusalem hi chu a changkang fe tawh in a rinawm a, Heroda lal lai a nih nghe nghe kha. Josefa mumanga hrilh a nih angin Nazarethah an haw leh a, Lal Isua hian Jerusalem hi a tet lai kha chuan a hnaih lutuk lo niin a ngaih theih a ni.
JERUSALEM LUAHTUTE
Sq. Km 652 chauh a zau, mihring nuai 9 aia tam mah chenna Jerusalem hian chanchin a ngah a, Pathian remruat ang zelin MIHRING FAPA Lal Isua meuh pawh khan Babulon a a pu Abrama atangin a rawn pan vang vang a nih kha. Kum BC 1010 ah Lal Davidan Judai ram a luah a, hetih lai hian Jerusalem hi Jebus lal Araunah chuan awpin hei hi Lal Davida chuan a hneh a, hei hi Jerusalem leh Israel te lo inlaichin tanna a ni. Lal Davida hian Jerusalem chu Pathian thuthlung bawm dahna ah a hmang a, nasa takin a cheihnum a, a hmingah pawh DAVIDA KHAWPUI tih a ni hman nghe nghe. Lal Davida thih hnu kum BC 957 ah a fapa Solomona chuan Temple ropui tak mai a sa a,a sakna tur erawh hi chu a pa Lal Davida duhdanin Abrahaman a fapa Isaka a hlanna Moria tlangah nise an ti a, he temple hi vawiin thleng a Zakaria 12:2-3 a Jerusalem chu a bula mite tana RUIHNA NO a la nih tur thu thlentirtu a lo nita a ni. He temple hi Juda ho khan an hlut em em a, Jerusalem an ngaihna chhan ber pawh he temple vang hi a ni. Mahse chuti khawpa ropui leh Juda thinlunga hmun chang thuk chu Lal Isua khan "a lungrem pakhatte pawh tihchim lohin a awmlo ang" a lo tih ang ngeiin Lal Isua thih atanga kum 40 vel, AD 70 ah chuan Rom sipai nunrawng zet Gen. Titus-a khan Jereusalem a rawn luah ve a, hemi tum hian he temple hi tihchhiat vek a ni a, a banga rangkachak an luante chu an hal zawnga a lo tui avangin chumi rangkachak tui luang chu sipaihote khan an it a, a luanna hmun zawng zawng an laichhe vek a, hetah hian Lal Isua sawi ang ngeiin lung intiang pakhatte mah awm lovin a chhe vek a ni.
Isua pian hma BC 597 ah Babulon lal Nebukanezer-a khan Judai ram a run leh a, Jerusalem khaw ropui tak chu a chhu chhe vek a, BC 333 ah Greek lal Alexander-an run ve lehin Judai ram pum a la a, Jerusalem pawh a awp leh a, Nebukanezr-an a tihchhiat atanga Alexander-an a awp leh inkar kum 264 chhung hian khawpui ropui tak a lo ni leh hman nghe nghe a ni. Hemi hnu hian Rom Lalram chu Constantine-an rawn awp ve in a ni hi Kristianah a inlet a, Kristian sakhua pawh Jerusalemah chuan chawilar a lo ni ve leh ta a, politic pawh lo mumal zelin kum AD 363 ah phei chuan Lal Solomona temple sakna ah chuan Emperor Julian-a thupekin temple an lo sa leh thei ta a ni.
Mosia hunlai atang tawhin Juda te hian Pathian hnamthlan annihna an chapo pui hle a, midang ngaihtheihloh an chingin an Juda pui chu thisena an zawmpui ang chiahin an induhsak tawn thin a, hei hian huat a hlawhin sawiselna pawh vawiin thleng hian a la awm a, Babulon sala an tan lai te, Aigupta (Egypt) sala kum 400 lai an tan lai te khan Pathianin a hruaina kha a hautak thei em em a ni. Kum BC 931 ah phei kha chuan Juda te hi Juda lal leh Israel lal nei hrang khawpin an awm hman a, AD 70 a Gen. Titus-an Jerusalem a awp leh tum hian an pipute ang bawkin Juda mi tam tak salah an hruai a, an hruai sen loh chu an that vek a ni.
AD 1100 velah chuan Jerusalem hian chuhtu pathum a nei tawh a, Lal Isua thih (AD 33) hnu ah Kristian sakhua a lo thangduang em em a, Muslim lah chu an piang ve reng bawk a, a chan chhe ber Juda ho lah chu khawvel hmun hrang hrangah tlandarhin an pung ve reng bawk a. Amaherawhchu AD 1100 bawr velah hi chuan Jerusalem hi Kristiante leh Muslim ten kan inchuh na ber a ni. Hetih lai vel hian Jerusalem chu Islam sakhaw betu Muslim kutah a awm a, hemi hma hian Kristiante pawh zalen taka an lo chen hman tawh avangin chutia Muslim ten Jerusalem an ta neih tlat mai leh midang tana kal phallohna hmun an ngah tak em em ah chuan Jerusalem lak let duhna thinlung a lo piang ta a, he movement hi France atanga rawn tanin Europe a Kristiante chuan beihpui thlakin ram thianghlim Jerusalem lalet turin sipai leh sakhaw mi tam tak chu ralthuam nen Jesusalem lam an pan ta mup mup mai a, heng mite hi vawiin thleng a CRUSADER kan tihte kha an ni. He crusade hi a hlawhtling vak lo a, Europe atanga kalte hi an tam si, an chhangchhe si, sakawr an ngah silo, ke ngata kal an nih avang leh Jerusalem chu a hlat em avangin kawng lakah mi tam tak an thi a, Jerusalem thleng a kal chu tlemte chauh anni tawh a, chu pawh riltam leh chauhna nasa takin a tuamte annih avangin an beisei angin hnehna an chang hlei theilo a, mahse Jerusalem chhim thlang lam, Mediteranean tuipui hnaih lam chu an thunun vek a, kulh rinawm tak an siam nghe nghe a, an tum ber Lal Isua thlan (Holy Sepulchre) erawh chu a hnu crusade vawi eng emaw zat an beih hnu ah an lut thei chauh a ni.
(Ṭhen 2 na leh 3 na te kan la post leh dawn nia)
No comments:
Post a Comment