SOCIALIST vs CAPITALIST
Khawvel ram lian leh hausa, changkang tak takte kan thlir chuan engtia hetia lo awm mai bik nge an nih tih a awl khawp mai. An hnam upat vang ti ila, anni aia upa Asia khawmualpuiah hian kan kat nuk! An taimak vang leh rem an hriat vang te ti ila, rem hriat leh taimakah chuan hnam upa apiang hi an chungnung ṭhin si! Eng vang nge ni ang le?
Hausakna hi ram ei leh bar leh sum leh pai inlehburh dan hian nasa takin a hril a, upat avang leh experience neih ṭhat vang maia changkan leh hausak theih a ni ngawt lo a, kalphung (system) mumal leh ṭha a awm vang a ni deuh ber mai.
Khawvel sawrkar hrang hrang inawpna ah hian thil pahnih inanglo tak a awm a, chu chu SOCIALISM leh CAPITALISM hi a ni. Russia ropui vanglai khan an ropuiin an hausa a, thil pawh an tithei narawh e, mahse chu Russia ropui tak chu kehchhia in a darh ta nuai mai a, remkhawm leh ruallohin vawiin thleng hian a tluchhia a ni. Kha Russia tlukchhiatna bul ber kha an ram economy vang a ni a, chu econonomy tichhe tu chu an inawpna dan Socialism kha a ni.
Russia ropui vanglai taka lo lang ve ṭan chu USA hi an ni a, an invau reng a nih kha. Kum 1990 bawr thleng khan Cold War neiin an invau tawn reng a, mahse vawiin thlenga dingchang ta zawk chu USA an ni ta! Engvanga USA khu hausa a changkang ta em em nge an nih bik le?
Kan hriat angin USA chu Europe leh khawvel hmun hrang hrang aṭanga pem khawm ten an din, hun rei tak British awpna hnuaia awm, chumi hnu ah pawh tualchhung indona rapthlak takin a nuai a ni a, khang hunte kha tawnglo phei se chuan USA economy hi India aiin kum 50 chuangin a sang dawn niin mithiam ten an sawi hial a ni!
USA politics in awpna chu Capitalism a ni a, ram chhung ei leh bar tharchhuah leh thilsiam chhuahna ah sawrkar a inrawlh tlem em em a, a ngaihna hria, a thiam thiam an dingchangin an hausa thur thur a, chumite thla hnuaiah chuan mirethei ten inhlawhna an lo hmu ve zel a, sawrkarin an hnathawhna ah bituk leh khuahkhirh chin nei lem lovin engthawl leh zalen takin hna an thawk a, an inel a, nasa takin ei leh bar tharchhuah leh thilsiam chhuah a pung a, chu chuan an ram sum pai dinhmun a chawikang ta zawt zawt mai a ni.
Socialism hmanga awp ram India ah chuan sawrkar hi engkima engkim a ni a, buh tharchhuah pawh a hmun tihfai aṭanga a thar semchhuah thlengin sawrkarin a khawih a, hna a muangin eirukna a tam a, a kalkawng ah thil tamtak a bo thlau a, a tichingpentu lah dan angin ban hleih theih loh leh hrem hleih theih loh te an la ni vei râwl nen! Socialism chuan mi hnungah kawl-ek a thai ta mek a ni hi!
Economist te ṭawngkam han hawh ta ila, Big government (socialist) ah chuan sawrkar in engkimah mawh a phur a, hna a muang a, inelna a awm lova, thar chhuah a tam leh tlemin a hnathawktu (govt servant) hlawh a pangngai reng a, tu emaw, taima fal leh thiam fal deuh pawh awmse sawrkar ngaihpawimawh ber chu intluk tlanna (equality) a ni a, taima leh thiam zawk nihin awmzia a nei lo a, equality of outcome thuvawnah neiin thar chhuak tam bik awm a rem lo a, chu chuan intluktlanna a kengkawh ni a hriat a ni a, a ni der silo.
India ah chuan sawrkarin tui a khuap a, electricity a siam chhuak a, mipui sum hmangin a enkawl a, a tharchhuah chu mipui hnenah in ang tlang thei ang berin a semchhuak leh a, hetia en mai chuan ṭha hmel tak a ni.
Electricity siamchhuak tura sawrkar mi rawihte chuan tam zawk tharchhuah dan tur an ngaihtuahin an ti peih lo fo a, an hlawh nena inmil tawk tura hna thawh bak an lungkham lo.
Chutih laiin Capitalist ramah chuan electricity siamchhuah chu mimal emaw company emaw kutah a awm a, an tharchhuah hnem leh an hausa a, a man pawh a lo tlawm deuh a, an mahni elpha tur midang an awm phei chuan tiṭha zawk leh dawr chakawm zawk nih tumin theihtawp an chhuah a, an inelna chuan mipui hnenah thil ṭha zawk a pe ṭhin a ni.
Economist te chuan Equality of outcome (socialist) hi awm theilo tawp tur niin an ngai a, economics dan kalh ang hiala ngaitu pawh an awm. Small government (capitalist) ah chuan Equal opportunity, unequal outcome (capitalist) thuvawnah neiin mi zawng zawngin hun remchang in ang vek an nei a, an hun hman dan a zirin leh an thiam dan a zirin an intharchhuah hnem hleih mai dawn a, a tharchhuak tam tam kha an dingchang mai dawn a ni.
Heng karah hian *Mihausa leh rethei kar a zau tial tial* tih thute hi thu awihawm tak, dik tak ni bawk si a ni. Mahse communism/socialism model pawh a hlawhchham a, khawvel mihringte hi kan inanloh ang ngei hian kan dinhmun pawh a inang pet pet thei ngai dawn lo tih hi kan hriat thiam a ngai khawp mai.
Mihring zalenna leh hleilenna thu ah chuan intluktlanna (equality) hi chu thil pawimawh tawp a ni a, mahse ei bar leh sumpai thawhchhuahna thu ah kher hi chuan Capitalist model hi khawvel hian a ṭhatpui zawkin zawi zawia kan hawi lam pawh a ni hret hret zawk niin a hmuh theih.