Thursday, 3 August 2023

ISUA HI THILSIAM A NI EM?

 ISUA HI THILSIAM A NI EM?


-Tlana Chongthu


Colossians 1:15 Ani chu hmuh theih loh Pathian anpui, thil siam zawng zawnga piang hmasa ber chu a ni a.


A chhanna chu : 'Ni lo e' tih a ni phawt. Mahse engvangin nge kan Bible ah ber hian tirhkoh Paula hian 'piang hmasa ber' a tih kher?


Helai Bible chang hi khawvel pawhin a buaipui ve fo a, sawifiahna pawh tam tak a awm. Chung zingah chuan sawifiah dan fuhlo (misinterpretation) a awm avangin mi tam tak a tihel a, Pathian nihna ah rinhlelhna nasa tak a siam fo reng a ni.


Kan trainingna ah khan sawifiahtuten an sawifiah tho na a, ziaka han chhiar hian a lo chian lehzual duh ṭhin avangin heti hian i'n sawi zui ve leh hram teh ang :


1. Bible ṭawngkam hi a hunlai mila sawifiah a nih loh chuan hriatthiam har a awm fo a. Kolossa mite hnena Paula sawi hunlai (AD 60-62) a Palestina ram leh Judate thil thlirdan mila Kolossa hi ziah a nih thu hre chunga chhiar chuan thil tam tak hi a fel nghal duakin htiatthiamna thuk zawk a awm thei a ni.


Paula kha Rom hovin manin lunginah an khung a, Kolossa lehkhathawn a ziah lai pawh hi tanina a awm lai a ni. 


Hetih lai hian Isua thihna kum tam a la liam lova, Kristian sakhuain Palestina leh Rom ram awp chhung a fan mek a nih kha.


Juda sakhua an fir em em reng a, mahse Rom rorelna hnuaia awm an nih avangin an duh angin an inlek thei tak tak chuang lo. Chuti chung chuan huvang an nei nasa a, Rom lakah pawh an hel fo a nih kha.


Isua pawh Juda tlangval a nih ve miau avangin a Pathianna thu ah pawh awih harsa khawpa sawifiah a ngai a, mahse a nihna hrechiang tawh vek vek chuan an thlah leh thei tawh lo. A hunlaia Palestina rama hnam lar ber Juda ho meuh pawhin an hai hial a nih kha!


Hetiang vel hi Kolossa lehkha thawn ziah lai boruak (context) chu a ni.


2. 'Piang hmasa ber' hi hriatthiam har kan tih lai kha a ni ta deuh a, heta Paula'n 'piang hmasa ber' a hman chhan chu : Juda hnam background aṭanga thil (Isua nihna chungnun zia) sawifiah a tum vang leh a lehkhathawn nate (Kolossa mite) kha Juda hnam an nih deuh vek vang a ni.


Juda danah chuan 'Fa tir' chanvo a sang hle a, rokhawm thu ah pawh a let hnih hial chang tur an ni. Genesis-ah Kaina leh Abela chanchin aṭangin Abela khan a ran piang hmasa (fa tir - first born) Pathian hnena a hlan avanga Pathian lawm zia kan hmu a, Pathian khan mihringte (Israel fate rim pawh kan la hriat hma daih) hnenah 'fa tir' chanvo a lo voh lawk zia a hriattir tawh.


Abrahama tute, Esaua leh Jakoba te chanchinah 'fa tir' nihna chanvo hlu tak hralh a nih thu kan hmu a, Jakoba fa tir Reubena pawh a pa khum a tihbawlhhlawh (a pa nupui a mutpui) avangin fatir nihna laksak (laksak tak tak theih a nilo a, an laksak zawk chu CHANVO zawk a ni) niin Josefa leh a fate hnenah pek an lo ni tawh bawk a, tin, Aigupta sala an tan laia Pharoa thinlung sak em em tinemtu pawh 'fa tir thihna' kha a ni.


Tichuan, Paula'n Isua nihna a sawina ah hian a sawilan tum ber chu Isua chungnun zia (supremacy) a ni a, Juda ten 'fatir nihna' an dah san zia hre rengin Isua chu 'piang hmasa ber-first born' tiin a sawi ta mai a ni.


Helaiah hian mi tam takin nu chhul aṭanga a hring a hrana a rawn pianna (Pathian anpui/hlimthla)  emaw thilsiam (created being) a nihna emaw rawn chawi larin Isua chungnunna sawi nep nan an hmang fo a, hei hi a diklo a, helai changa 'piang hmasa ber' tih hi chanchinṭha ziaktu ten an hmang ve ngai lo a, an hman rim ber 'Pathian fapa' tih nen ANG KHAT a ngaih tur a ni. 


'Piang hmasa ber' tih hian 'Pathian hnena chanvo lian ber' tih a tluk a, chu chu Amah vek (Trinity) a nih bawk avangin hriatthiam a awlsam nana Paula'n Juda te chanchin mila a sawi mai hi tunlai hunah chuan sawifiah a lo ngai ta reng a ni.


Kolossa bung 1:16 aṭang hi chuan Isua chungnunna leh Pathianna hi chu hnial rual lohin a chiang tawh a, henglai hi chu han sawifiah leh chuan pawh a ngai lem lo a ni.

Wednesday, 4 January 2023

Socialist Vs Capitalist

 SOCIALIST vs CAPITALIST


Khawvel ram lian leh hausa, changkang tak takte kan thlir chuan engtia hetia lo awm mai bik nge an nih tih a awl khawp mai. An hnam upat vang ti ila, anni aia upa Asia khawmualpuiah hian kan kat nuk! An taimak vang leh rem an hriat vang te ti ila, rem hriat leh taimakah chuan hnam upa apiang hi an chungnung ṭhin si! Eng vang nge ni ang le?


Hausakna hi ram ei leh bar leh sum leh pai inlehburh dan hian nasa takin a hril a, upat avang leh experience neih ṭhat vang maia changkan leh hausak theih a ni ngawt lo a, kalphung (system) mumal leh ṭha a awm vang a ni deuh ber mai.


Khawvel sawrkar hrang hrang inawpna ah hian thil pahnih inanglo tak a awm a, chu chu SOCIALISM leh CAPITALISM hi a ni. Russia ropui vanglai khan an ropuiin an hausa a, thil pawh an tithei narawh e, mahse chu Russia ropui tak chu kehchhia in a darh ta nuai mai a, remkhawm leh ruallohin vawiin thleng hian a tluchhia a ni. Kha Russia tlukchhiatna bul ber kha an ram economy vang a ni a, chu econonomy tichhe tu chu an inawpna dan Socialism kha a ni.


Russia ropui vanglai taka lo lang ve ṭan chu USA hi an ni a, an invau reng a nih kha. Kum 1990 bawr thleng khan Cold War neiin an invau tawn reng a, mahse vawiin thlenga dingchang ta zawk chu USA an ni ta! Engvanga USA khu hausa a changkang ta em em nge an nih bik le?


Kan hriat angin USA chu Europe leh khawvel hmun hrang hrang aṭanga pem khawm ten an din, hun rei tak British awpna hnuaia awm, chumi hnu ah pawh tualchhung indona rapthlak takin a nuai a ni a, khang hunte kha tawnglo phei se chuan USA economy hi India aiin kum 50 chuangin a sang dawn niin mithiam ten an sawi hial a ni!


USA politics in awpna chu Capitalism a ni a, ram chhung ei leh bar tharchhuah leh thilsiam chhuahna ah sawrkar a inrawlh tlem em em a, a ngaihna hria, a thiam thiam an dingchangin an hausa thur thur a, chumite thla hnuaiah chuan mirethei ten inhlawhna an lo hmu ve zel a, sawrkarin an hnathawhna ah bituk leh khuahkhirh chin nei lem lovin engthawl leh zalen takin hna an thawk a, an inel a, nasa takin ei leh bar tharchhuah leh thilsiam chhuah a pung a, chu chuan an ram sum pai dinhmun a chawikang ta zawt zawt mai a ni.


Socialism hmanga awp ram India ah chuan sawrkar hi engkima engkim a ni a, buh tharchhuah pawh a hmun tihfai aṭanga a thar semchhuah thlengin sawrkarin a khawih a, hna a muangin eirukna a tam a, a kalkawng ah thil tamtak a bo thlau a, a tichingpentu lah dan angin ban hleih theih loh leh hrem hleih theih loh te an la ni vei râwl nen! Socialism chuan mi hnungah kawl-ek a thai ta mek a ni hi!


Economist te ṭawngkam han hawh ta ila, Big government (socialist) ah chuan sawrkar in engkimah mawh a phur a, hna a muang a, inelna a awm lova, thar chhuah a tam leh tlemin a hnathawktu (govt servant) hlawh a pangngai reng a, tu emaw, taima fal leh thiam fal deuh pawh awmse sawrkar ngaihpawimawh ber chu intluk tlanna (equality) a ni a, taima leh thiam zawk nihin awmzia a nei lo a, equality of outcome thuvawnah neiin thar chhuak tam bik awm a rem lo a, chu chuan intluktlanna a kengkawh ni a hriat a ni a, a ni der silo.


India ah chuan sawrkarin tui a khuap a, electricity a siam chhuak a, mipui sum hmangin a enkawl a, a tharchhuah chu mipui hnenah in ang tlang thei ang berin a semchhuak leh a, hetia en mai chuan ṭha hmel tak a ni.


Electricity siamchhuak tura sawrkar mi rawihte chuan tam zawk tharchhuah dan tur an ngaihtuahin an ti peih lo fo a, an hlawh nena inmil tawk tura hna thawh bak an lungkham lo.


Chutih laiin Capitalist ramah chuan electricity siamchhuah chu mimal emaw company emaw kutah a awm a, an tharchhuah hnem leh an hausa a, a man pawh a lo tlawm deuh a, an mahni elpha tur midang an awm phei chuan tiṭha zawk leh dawr chakawm zawk nih tumin theihtawp an chhuah a, an inelna chuan mipui hnenah thil ṭha zawk a pe ṭhin a ni.


Economist te chuan Equality of outcome (socialist) hi awm theilo tawp tur niin an ngai a, economics dan kalh ang hiala ngaitu pawh an awm. Small government (capitalist) ah chuan Equal opportunity, unequal outcome (capitalist) thuvawnah neiin mi zawng zawngin hun remchang in ang vek an nei a, an hun hman dan a zirin leh an thiam dan a zirin an intharchhuah hnem hleih mai dawn a, a tharchhuak tam tam kha an dingchang mai dawn a ni.


Heng karah hian *Mihausa leh rethei kar a zau tial tial* tih thute hi thu awihawm tak, dik tak ni bawk si a ni. Mahse communism/socialism model pawh a hlawhchham a, khawvel mihringte hi kan inanloh ang ngei hian kan dinhmun pawh a inang pet pet thei ngai dawn lo tih hi kan hriat thiam a ngai khawp mai.


Mihring zalenna leh hleilenna thu ah chuan intluktlanna (equality) hi chu thil pawimawh tawp a ni a, mahse ei bar leh sumpai thawhchhuahna thu ah kher hi chuan Capitalist model hi khawvel hian a ṭhatpui zawkin zawi zawia kan hawi lam pawh a ni hret hret zawk niin a hmuh theih.