Friday, 10 December 2021

Thlanmual Survey

 

CHHIAHTLANG THLANMUAL DINHMUN TLANGPUI


(Kawnveng leh Zotuithiang Branch YMA-ten kan thlanmual inṭawm a ni e).

Hmuh theih chinah, thi hma ber thih kum (Year of death) - 1948
Hemi kum (1948) hian mi pakhat a boral a ni.
(Hei aia thi hma pawh an awm ang, mahse, thih kum hmuh theih chin a ni hei hi).

Thlan lung emaw thlan chhinchhiahna leh thlan hmun hma hrim hrim hmuh theih chin - 591
Hei hian thlan lung awmte, a bungte, a tlute, kross anga siamte, a hungna chauh hmuh theih leh han en maia thlan hmun hma a ni tih hriat theihte a huam vek a ni.

Heng thlan chhinchhiahna leh a hmun hma hmuh theih chin 591-ah hian;
1. Thlan lung (stone/Granite) awm zat - 469
2. Kross-a siam (thing/rangva/Alluminium, etc) zat - 88
3. Dam lai lung phun awm zat - 1

Thlan lung bung, tlu tawh leh chhinchhiahna awm/nei lo hrim hrim zat - 30 chuang

Tichuan, a chunga kan sawiho zing aṭang khian, thlan lung / kross awm si, mahse an hlui tawh vang emaw, engemaw vanga chhiar theih tawh loh hi Sawmpali (14) lai a awm bawk a ni.

Thlan lung/kross pakhat, Mitthi pakhatin a hman awm zat - 363

Thlan lung /kross pakhat, mitthi pakhat aia tamin an hman/inṭawm awm zat - 128


Mitthi thih tam kum  (year) Top - 10 hi hetiang hian lo tarlang ta ila
(Kum zawng zawng dah dawn chuan a tam tham dawn lutuk a):

KUM            THI ZAT
1967       -        32
1970       -        25
1968       -        22
2019       -        21
2005       -        18
2011       -        17
2014       -        17
2020       -        17
1969       -        16
1994       -        16
1996       -        16
1997       -        16
2018       -        16

A dawt lehah chuan, Thlanmuala mitthite hming hmuh/chhiar theih chinah hetiang hi mitthi dinhmun a ni:

Mitthi zawng zat:
MIPA             - 405
HMEICHHIA -  341
TOTAL           -  746

Tichuan, a chunga mitthi zat tarlan aṭang khian, kum tling lo thi awm zat chu - 24 a ni.
(Chhiar theih loh leh thlan hmun hma chauh hmuh theih engemaw zat a awm avangin, mitthi hi hei aia tam fe tur a ni tih hre tel ila).

Mitthi kum (Age) leh thi zatte hetiang hian tarlang leh ila:

KUM (Age)          THI ZAT
0 - 1 year         -        44
2 - 5 years       -        46
6 - 10 years     -        23
11 - 15 years   -        13
16 - 20 years   -        24
21 - 25 years   -        21
26 - 30 years   -        23
31 - 35 years   -        30
36 - 40 years   -        28
41 - 45 years   -        24
46 - 50 years   -        39
51 - 55 years   -        30
56 - 60 years   -        45
61 - 65 years   -        55
66 - 70 years   -        57
71 - 75 years   -        80
76 - 80 years   -        58
81 - 85 years   -        43
86 - 90 years   -        24
91 and above  -       17

Hmuh theih chinah Mitthi kum (age) upa/tam ber hi Kum - 99 mi a ni a. Mipa niin, Kum 2005-a boral a ni.

He hna hi thil buaithlak angreng tak a ni ve a. Thlan lunga hming lang si, thih kum lang thei tawh lote, a ṭhen hming lang si, kum zat leh thih kum hriat theih tawh lohte, ṭhenkhat chu thih kum lang si, kum zat leh hming hriat theih tawh loh, khatiang chi kha a tam em avangin, dik taka tih a harsa a ni tih kan lo hre tlang bawk nia.

He thil hi 'THLANMUAL SURVEY' a ni mai a. Tichuan, sawi tak angin, zaah za chuan a dik dawn lo tih chu hriat sa a ni.
He Survey nei tur hian, INVESTIGATOR hian ni thum chhung hun hmangin, ni khatah hian darkar thum (3) chuang vel zet zawt ṭheuh hun a hmang a. A vaia a hun hman rei zawng hi Dar kar sawm (10) chuang lai a ni e.

Tichuan, he report hian, Thlanmual awm/hman tirh aṭanga kumin 2021 - a mitthi Pu.Lalṭanpuia (Ṭi-a/Tri-a) Kawnveng thih thleng kha a huam a.  Hemi hnua mitthi awm, he thlanmuala phumte chu record hian a huam tel tawh lo a ni.

Hriatthiam loh emaw, hriat chian loh emaw kan nei a nih chuan, Investigator hnenah hian zawh theih reng a ni e.

Name of Investigator : C.Lianthangpuia S/O C.Zahnuna

Chhiahtlang Kawnveng

Ph no. 9774365944 / 7085073446

Training Report

 TRAINING REPORT 

- C.Laltlankima Teacher, Govt. M.S

 Chhiahtlang 

Kan District Samagra Shiksha hotute remruat angin ni 22-26 November 2021 chhung khan Serchhip District aiawhin Capacity Building of Teachers on Implementation of Pre-vocational Education from Classes 6 to 8 (PAC Code 21.27)- online mode ah Pu Ngurchhuanmawia, Chhingchhip nen kan tel ve a, tluang takin ni 5 chhung kan tel ve thei a, kan lawm hle.

 1.ORGANISER 

He training hi PSS Central Institute of Vocational Education, Bhopal buatsaih niin resource person mi 10 ten training min pe a, a hlawkthlak thawkhat viau mai. Mahse training hi Hindi tawnga kaihhruai a tam avangin duh angin kan hlawkpui ve zo lo deuh a, India hmarchhak lam leh chhim lam ten English hmang tura nasa taka kan ngen reng chung pawhin English an hmang tha duhlo em em a, hemi tuma training hi state 13 lai kan ni a, English thiamlo an tam thu an sawi reng a, eng emaw chang chauhin leh a pawimawh zualah chauh English an hmang a ni.

 2.ACTIVITIES 

Nitin training topic a zawh hnu ah zawhna eh chhanna hun a awm zel a, hengah pawh hian zawhna kan neihte English in zawt mah ila Hindi ten min chhang ta thin a, a hahthlak thei khawp mai. Mizoram atanga District dang aiawh atangin mi pakhatin zawhna leh chhanna hunah hun a rawn chang ve thin a, kei pawhin vawi 2 lai hun ka chuh luih avangin ka chang ve a, chat box lamah erawh chuan sawihona leh zawhnate pawh kan zawt ve reng bawk a ni. Tin, hei bakah hian kan zirlai atanga tihtur min pek pawh ti ve in Mizoram atanga submit ve awmchhun ka ni hial mai thei! 

3. ENG NGE KAN ZIR ? 

He training in a tum ber chu nitin zirna tluang pangngai (academic) bakah kut themthiamna leh thluak finna hmang tangkaina hna peng hrang hrang (sector) a hna thawk tura inchher hriamna a ni ber mai. Pre-vocational Education hi NEP 2020 khan a ngaipawimawh em em a, kum 2025 ah chuan India rama school naupang 50% te chuan vocational education hi an zirchhuak hman ngei tur a ni tiin rawtna lian tak a siam a ni. Chu rawtna (proposal) tipuitling tur chuan Central a Ministry of Human Resource and Development pawh Ministry of Education ti a thlakin zirna kawng engkim, huam zau zawka kalpui turin India hi a inbuatsaih mup mup mek a ni. Chu thilah chuan vocational education hian dinhmun pawimawh tak a luah chho dawn a, mithiamte chhut danin kum 2022 ah chuan India rama industry te hian hnathawktu (skilled labour) mataduai 400 chuang a mamawh dawn a, hei mai bakah hian sector hrang hrangin hnathawktu a mamawhna hi a sang tual tual dawn a, chu mi phuhru tur chuan vocational education hi India mithiamte innghahna a ni mek a ni. 

India Education/Schooling System ah hian Class 1-V hi Primary a awm tura ngaih a nih avangin tun tum training ah pawh hian Middle School stage a nih angin Class 6-8 tinzawn chunga buatsaih a ni a, heng zirlai naupangte hian Middle School an zir chhungin Prevocational education hi tha takin an hmelhriat ang a, secondary stage ah chuan an duhzawng leh thiamzawng lam an zawh bing thei tawh ang. 

Hemi chungchang kan zir lai hian keipawhin sawihona ah sawi ve in Mizoram a zirna in kan focus len ber chu Administrative Service a nih thu leh Service Sector hi kan background nena inmillo a nih thu te, Service Sector ai chuan Agriculture Sector hi kan nunphung leh environment nen pawha a inhmeh zawk thute, heti lamah hian zirlaite hian kan rilru kan pek a that zawk ka rin thute ka sawi ve a, min pawmpui ve khawp mai. 

4. EXEMPLAR ACTIVITIES

 Tun tuma training tura koh state 13 ah te hian school changtlung tak tak, a hranpa a Vocational Teacher nei an awm teuh mai a, music leh painting, drama leh craft lam zirtirtu nei hrang te an awm hlawm a, an zirtirtute pawh chuti lama thiamna nei te an lo ni nawk hlawm a, an awhawm khawp mai. 

Keni ramah pawh Physical Instructor leh Art Instructor te chu kan nei ve na a, a bilh-ah kan la tho lo hle a, guideline mumal a awmloh vang te pawh niin a lang. Training chhunga resource person te min zirtir hlawkthlak tak chu thil tihdan tur chipchiar taka inzirtirna (Exemplar Activities) a ni. Hetah hian activity neih pui tura tihdan tur indawt leh thi tul zawng zawng kawnghmang fel takin min zirtir a, hei hian an tih mai mai loh zia a lantir chiang hle. 

5. SOFT SKILLS Vs HARD SKILLS

 Prevocational Education tipuitling (Implement) tura thil tul hrang hrang leh mawhphurtu hrang hrang kan zir bakah zirtirtu, eng subject la pawh he thilah hian kan tel vek a, kan zirlai theuh kha a taka tih chhin (Activity Based Learning) a kan kawihher chuan vocational teacher kan ni nghal vek a ni. Hemi ti tur hian Hindi leh English pawh hi Soft Skill (language / communication skill) a nih angin kan zirdan phung hi Activity Based Learning a chantir a hun tawh hle a, note pek a rilru a vawn tir (memorize or by heart) lova a tak hman tir a tul ta takmeuh mai. 

Classroom chhung leh pawnah te Activity neih pui a Drama te, hla phuah te, inbiakna mawl te te te, story telling leh mikhual biak dan zirtir te leh thildang tam tak tihtir a hun ta! Chu chu Mizoramin kan mamawh em em SOFT SKILL a ni. Hetih lai hian naupang zawng zawng hi officer anni vek dawn lo a, tharum leh thluak inpawlh a, remhriatna leh finna nena kut ngeia khawiha thawh tur hna tam tak a piang mek zel a, heng sector hrang hrangah hian hnathawktu tur mamawhna a sang zel. Chumi chhanna ni thei tur chuan HARD SKILL labour an ngai a, computer thiam te, thil eng emaw han siam mai thiam (technical skill) te, sumdawn dan thiam riau te, thil chhut chhuah lama tha tak te, project enkawl tu turte, in sa thiam te, mawina lam khawih thiam leh thil design thiam te......thil dang tam tak pawh a la awm.....hengah hian IAS leh MCS ni tura thiamna ngai ang te a ngai ve kher lo a, miin a tuizawng a nih phawt chuan heng Hard Skill ah hian dinchhuahna leh mahni mihringpuite tana malsawmna nihna kawng a inhawng nasa em em a ni. 

6. TLANGKAWMNA 

He training kan zawh meuh kha chuan a taka mahni school a tihve hun a nghahhlehawm duh ngei mai. Training chhungin Programme Director Dr.Rajesh P.Khambayat leh Programme Coordinator Dr.Vinay Swarup Mehrotra ten min uap tha em em a, Resource person ten zawhna an chhan mumal theih lohte an lo ngaihven sakin an lo pui thuai thuai zel a, an hna an tlin em em a. Tin, Mr. Sushant Kamble, Asst. Professor, PSSCIVE, Bhopal a hah falin training min ho ngar ngar a, Hindi an hmang tam lutuk tih loh ah chuan training tha tak leh hlawk tak kan hmang a ni.

Gaza Strip lam ve thung

 GAZA STRIP A ISRAEL SIPAITE KHA AW.......

Kum 2005 August ni 15 a ni a, Israel ram tereuhte, a chhunga khawvela hnam inhaw ber te chen ho tlatna nisi chhim thlang lam Mediteranean tuipui kam hmun nuam tak Gaza Strip a thil thleng kha khawvel hian a theih ngilh thei tawh lo ang le!

Khami ni khan Israel sawrkar Ariel Sharon a kaihhruai in kum 2003 aṭanga a lo tin ran ran tawh : Palestinians Muslim tamna hmuna an mi te, Juda mi la cheng reng te lakchhuah chu sawrkar sipai chakna hmanga hlenchhuah a ni ta a nih kha!
AW ISRAEL....
Heng thu sawi tur hian Israel ram chanchin tlem sawi hmasak loh chuan a fiah tawk thei lo.
Israel ram lo pian dan leh a pian hlim aṭanga vawiin thlenga silai kawm lukham reng renga an awm dan khu sawi fe tham a awm a, ram zimte leh ram hrang hrang aṭanga hnam zawng zawng deuhthaw huat rawn pemkhawm mai mai nisi in Pathian hnam thlan an nihna hre renga an hmelma ram lian leh chak tak tak ten an hual vel khup kara vawiin thlenga par an la chhuang thei te khu mak ti duh tan chuan mak tih vawng vawng tham a ni.
Kum 1948 May ni 14 a independet an puan aṭang reng khan khawvel indona chanchinah a lailum an la luah reng mai leh hnentu chan an chang thei reng mai te hi Pathian hian a hruai tak tak em ni ang a tih loh theih loh.
Lal Isua thihna thisen mawh an phurh avanga an mahni leh an thlahte thlenga harsatna an tawh zozai hi lehkhabu pheka ziah zawh sen a mawi a nilo hial tawh a sin!
Kha anchhia khan khawvel hmun hrang hrangah kum 2000 chuang tehmeuh a um darh a, a sawp chu nasa tak a ni. An ram neih ve chhun Palestine pawh mi hrang hrangin kum tam tak an luah sak a, an hmun pawimawh leh an sakhaw hmun thianghlim tam tak tihchhiat sakin "KAN TA" ti thei khawpa rei an luah sak a, an hmelma lian ber Arab ho phei chuan Palestine kha an "TA" neih hman vek tawh.
Mahni ram pawh luah thei lova Lal Isua thisen mawh an phurh avanga khawvel hmun hrang hranga an vahvaih lai pawha an rilru a thi thei hlek lo chu an JERUSALEM leh an RAM hi a ni.
"Aw Jerusalem, ka hriatreng loh che chuan ka lei hi ka dangah bet sela,
Ka kut hian a thil thiam theihnghilh rawh se"
Hei hian an Jerusalem tana an inpek ral raih ngam zia chu kum sang tam a lo nemnghet tawh a ni.
Chutia mahni ram pawh luah thei lova khawvel hmun hrang hranga an awm lai chuan tihduhdah leh endawng anni a, khawi ram mah hian Juda te hi a duat ngai lo. Indopui -II na ah phei chuan Hitlera sipai Nazi te chuan Juda ho chu a huat in an hua a, Juda mi maktaduai 11 chuang zet an that niin Holocaust report in a tarlang. Chu tawrhna chuan an ZION ngaihna a chhem alh zual zel a, kum 1897 ah chuan Autria -Hungary a cheng Theodor Herzl chuan Zionist Movement bul rawn ṭanin hemi movement kalzel ah hian Juda te ram bik neih let leh duhna a lo piang chhuak leh ta a ni.
He movement hi Europe ah leh Middle East ah a lian zel a, mahse chutih lai chuan kum sang tam liamta a an thlahtu Abrahama te chenna ah chuan Palestine Arab (Muslim) tam tak an lo cheng reng tawh mai a, anni lah chuan kum sang tam an lo luah ve tawh avangin an lo ta neih em em tawh a, mahse Israel te ang in hnam leh sakhua ah chiang mahse "ram ah" an chiang zo lo a, an buai phah ta a nih hi!
Zionist Movement kal zelah chuan khawvel hmun hrang hrang aṭanga Palestina a haw khawm an tum ta a, mahse chutih lai pawh chuan an ram chu British in a awp lai a la ni ta cheu a, mahse an rama Juda lo awm sa te ṭanpuina in eng tin tin emaw an pem lut thei zel a, Arab-ho hnen aṭangin ram an lei a, thlaler hmun, hnim hring pawh awm mumal lohna pawh iai thei lovin, Israel ram lo ding chhuak tur leh chu hmunah ngei chuan Messia lo kal nghak turin an pemkhawm ta ruih ruih mai a ni.
Mahse chutia khawvel hmun tin aṭanga Juda an lo pem belh zel takah chuan an rama lo awm ve Arab ho chuan thil awmzia an hre ve ṭan ta a, British hnenah zualko in an chhehvela Arab sawrkar lian tak tak Egypt, Jordan, Syria leh Lebanon te puihna in British an hmin a, British chuan Juda pem luh a khap ta hmiah mai a ni.
INDO HRAT ISRAEL
Judate hi khawvela sakhaw la urhsun leh la lungrun ber anni ngei ang. Sakhua mai a ni lo a, Pathianin an tana ram a tiam "Israela thlahte hnena a pek tur" LAND OF ISRAEL ngei mai chu an lungkham em em a, an chanchin ngun taka zira Juda te rilru a englai pawha cham reng leh thihpui hial ngam khawpa an lungkhamte chu :
1. An ramah ngei Messia lo kal hun lo nghah chhuah
2. Israela thlahte tana Pathian ram tiam luah
3. Jerusalem a ṬAHNA BANG a ṭawngṭai
4. An ram leh hnam venhim
5. Juda mi tawh phawt chu lo kuangkuah
Heng an thil lungkham ber berte nei tur hian Indona rapthlak tak tak an hmachhawn a ngai a, an ram a Independent hnu a ISRAEL tih hming an put phat aṭangin Indona in a umpha nghal zat a, a lar deuh deuh te chu :
1. Kum 1947-49 chhung khan an ram lo awptu British in Palestine chhuahsan a tum a, Palestine a buai nghal....Arab mipui tam takin an ram anga an lo en kumkhua tawh, Mahse Juda ten Bible behchhana an ram ni a an chhal ah ngei chuan Indona rapthlak, War of Independence chu a lo chhuak a, hetah hian an ram ṭhenawm ram Egypt, Syria, Jordan, Lebanon, Irag leh Yemen ten Israel ram thar lo ding tur chu nuai chimih tumin an beihrawn chiam a, mahse mak tak maiin Israel zawkin hnehna an chang.
Heng hunlai hian British hnuaia Israel fate kha an chep em em a, ralthuam chu sawi loh sipai mumal an la nei lo a, Arab miten an mite an thah fo avanga invenhim nan hmun hrang hrangah venghimtu sipai phuahchawp, ralthuam pawh nei mumallo an nei ve a, chungte chu Haganag, Irgun leh Lehi te anni a, anni lo pawh hi sipai ang deuh pawl tenau an awm ve thliah. Training mumal an nei lo a, lo neih leh ran vulh a eizawng pah a mahni khua ṭheuh venghimtu ve mai an ni. Mahse an thu rolum chu "Kan ram tan chuan ralthuam neilo mah ila kut lawng pawhin kan bei zel ang" tiin kut lawnga insual (combat) bak zir tur an nei lo a, an hmelma ram, tui alhthei an ngah avanga Russia leh sawrkar tam takin ralthuam ṭha tak taka an thuam te lakah chuan an chan a chhe hle. Mahse hnehna hi ralthuam ah a innghat lo a, rilru ah a lo awm zawk a ni. He war of Independence ah hian hnehna changin an Prime Minister hmasaber David Ben Gurion an 1948 May ni 14 a Independence a puan aṭanga vawiin thleng hian indona an hmachhawn ah hnehtu an la ni zel a ni.
2. Kum 1956 ah Mosian thusawmpek a lakna tlang Sinai thlaler ah Sinai campaign war rapthlak tak ah Israel chuan Egypt (Aigupta) chu a hneh leh a, Aigupta kut aṭangin Sinai thlaler zau tak a chhuhsak a, Suez Canal pawh a laksak bawk.
3. Kum 1967 ah Ni 6 indona (Six days war) an hmachhawn leh a, hemi ṭum hian an chhehvela an hmelma ram zawng zawng intelkhawm lehin 1948 a an chaklohna kha tlawmah la in thapui an rawn thawh leh a, mahse an inrin hma in Israel fighter ten an hmelmate thlawhna leh an ṭum hmunte zingkarah a tihchhiat sak vek avangin boruakah Israel an lal len a, an sipai hotu, indona a mit khing del Moshe Dayan chuan he indona ah hian ral a rel thiam hle a, khawvel pawhin mak a ti em em a, Israel chuan hnehna an chang leh a ni.
4. Kum 1973 khan Juda te kût pawimawh em em Yam Kippur an hman laiin an ṭhenawm ram 7 bakah North Korea te pawh telin Israel chu an kutpui hman vanglai takin an bei leh thut a, hemi ṭum erawh hi chuan an sipai pawh an chan hnem em em a, Israel ram tana chhiatna nasa tak a ni. Mahse an PM hmeichhe rorum Golda Meir leh an sipai hotu General Moshe Dayan te ralrel thiam vang bawkin hnehna an chang leh a, sipai leh ralthuam nei ṭha ber Egypt sipaite chu Israel sipaiten  ruang chaihcheh an thlak khum siah mai a, Egypt khawpui Cairo thlenga kap chhe vek thei khawpa an hnaihchilh avangin hmelma lam hi tlawm lo thei lo dinhmunah an dintir leh pek a, Egypt ber a chan a chhiat tak avangin an ṭanrualpuite pawh hreh tak chungin an tlawm lo thei ta lo a, Israel chuan meikawhin a um chhuak leh a, hemi ṭum hian sipai chan hnem hle mahse Israel hian tunhma zawng aiin ram a la zau a, hnehna pawimawh tak a chang leh a ni.
Heng bakah pawh hian indona chi hrang hrang a hmachhawn reng a, kumin 2021 thleng hian indona 16 an hmachhawn hman a ni.
UI LEH KELH THLUN PAWLH
Abrahama fapa Isaka khan Jakoba a nei a, kha kha a hnu ah Israela tih a ni a, chu chu Hebrai ṭawng chuan Israel fate tihna leh Israel hnam 12 te tihna a ni. Chu Israela aṭang chuan Israel hnam 12 te chuan an pu Abrahama hnena Pathian thutiam chu hrerengin insuihkhawma hnam ropui tak, Pathian hnam thlan an nihna chu a taka hlenchhuah an tum ta a ni.
Mahse Bible kan en chuan Sari a ching a, fa a nei theilo a, Abrahama chuan a bawihnu Hagari lakah Ismaela a hring a, chumi thlah kalzel te chu tuna Arab kan tihte hi anni ta a ni. Thlahtu bul thuhmun, mahse fa tak leh bawihnu fa te inkara thisen chhuahna hian engchen tak la daih ang maw leee?????
Chumite thlah hnih chuan Palestine chu an luah a, a nihna diktak ah chuan a ram neitu diktak ve ve anni a, chutih laiin fatak Israel fate hian an thlahtute aṭang rengin Palestine hi an ta neih zawk a, mahse Lal Isua thisen mawh an phurh avanga khawvel a kum 2000 chuang tihduhdah leh um darh an nih chhung khan Ismaela fate hian Palestine hi an lo ta neih hle hman a, Rom ho lakah pawh an ram chhan nan indo an lo puang reng a, Turkey lalram zaupui hnuaia an awm lai khan Islam sakhaw betu vek annih avangin buaina a chhuak meuh lo thung.
Mahse Palestine awptu an inthlak zel a, British in a awm aṭangin Juda ho an lo pung ṭan a, Zionist Movement avangin Europe aṭangin Juda mipui nuai tel an pem lut ṭan a, an national anthem Hatikvah chuan Juda mipui te hnenah thu sawi thar zelin Arabho lak aṭanga an ram laksak a Lalpan kum sang tam tak liamta a an pu Abrahama hnena a lo tiam ram ngeiah chuan awmhmun ben bel an duh ta a ni.
Arab ho lah chhuak duh hek suh, Judaho lah an pung zel si...ui leh kel thlunpawlh ang mai an ni ta. British in Palestine a chhuahsan dawnin UNO in Palestine chu Muslim state leh Juda state a ṭhen turin British ruahmanna zulzuiin rawtna a siam a, chu chu Arab lamin an pawm thei lo a, Juda ho tan chuan an tan kawl eng, an puala ram an neih vawikhatna tur a nih miau avangin thisen far tawp thlenga tihpuitlin tumin fatak fa leh bawihnu fate chu an inhmu sakhi leh ṭan ta a ni.
Juda state chu a lo piang ta ngei a, a pianni aṭangin a ṭhenawm ram zawng zawngin an do rawn nghal a, Israel ram zimte hi kan en chuan a ram khawchhak lam, Jordan nen an inrina ah WEST BANK a awm a, helai hmun hi Arab leh Judate in awmfinna hmun niin rorelna pawh A, B leh C ah ṭhen a ni a, A ah chuan Juda ho in thuneihna an chang a, B ah chuan Arab ho in thuneihna changin C ah chuan thuneitu bik awm lovin an enkawl dun a, an mi leh sate lah chu inṭhenawm te te, chengho vek annih avangin thliar hran hleih theih loh khawpin thlahtute aṭangin anlo inbun nghet tawh a, West Bank hi a hma chuan Arab state niin ni 6 indona aṭang khan Israel in a luah ṭan a, a mi leh sate a pem luh tir a, engkim a thlawna pe in a ram zauh nan leh Jordan phai hausakna chhawr pha a a awm theihna atan leh Jordan beihna aṭanga a him theihna turin heti hian policy a siam a, Arab ho hi a nek chep em em a, Arab League hotupa Yasser Arafat pawh khan he West Bank hmun aṭang hian Arab state kha a thunun ṭhin a ni.
Tin, hei lai bakah hian an ram chhim thlang kilah hmun pakhat Gaza Strip a awm bawk a, helai pawh hi Arab lo tamna hmun niin Israsel ram laili zawng zawngah Juda mi an awm zel avangin Arab te chu zawi zawiin helai hmunah hian an inbengbel zel a, mahse helai pawh hi Indona avanga vawi tam tak Israelin a lo lak tawh anih avang leh hmakhawsang aṭanga Juda mi eng emaw zat lo chenna, Mediteranean tuipui kam phei chu Juda mi 5000 chuang zet chenna a nih ve tho avangin a buai hle a, thisen chhuahna leh intualvuakna a thleng fo reng a ni.
GAZA STRIP INTHIARCHHUAHNA CHU LE.....
Kan thupui kan pensan thui ta hle mai. Kan thupui ah let leh dawn tawh ila....hetia Gaza Strip a Arab mi tam tak kara Juda mi 8000 vel lo awm ve ting tang hian Israel mit a tikham hle mai a, an ram rorelna in Knesset chuan kum 2003 aṭang khan ruahmanna siamin kum 2005 August ni 15 ah chuan an mite thiarchhuah hna thawk tur chuan sipai 25000 zet a tir chhuak ta a ni.
He inthiarchhuahna policy hi Gaza Strip a Juda cheng mi 8000 velte hian an dodal nasa em em a, chhuah an tum lo hle. An pi leh pute aṭanga an lo luah ram leh an thlahtute lu phumna hmun chu engti kawng maha chhuahsan an tum lo a, Juda mi leh Juda sipaite chu a vawikhat nan hmelma ang maiin an inhmachhawn ta!
Sipai hotute chuan thu in an han thlem fe a, mahse an khua a sipai an lo luh loh nan daidanna bang rinawm tak an lo siam a, kawnglaiahte mu in an riak a, sipai hotuten ni 5 hun an pek hnu ah pawh mahni duhthu a inthiarchhuah tum an awm meuh lo a, chutah chiah chuan Israel sawrkar chuan tharum hmanga inthiarchhuahna hlenchhuahna order a chhuah ta a ni.
Engvangin nge Israel hian Gaza Strip a Judate hi thiarchhuah a duh le? A chhan ber chu Arab hel pawl, Hamas vang a ni. Tun hma deuh kha chuan Gaza Strip hi West Bank aṭanga Arab sawrkar inkaihhruaina anga kal ve zel anni a, inthlanna ah pawh Arafata pawlte an chak zel a, buains lian an tawk vak lo a, Israel nen pawh inlaichinna pangngai tak an nei thei ṭhin. Mahse hun a lo kal a Gaza Strip ah hian Hamas an lo lian a, inthlanna ah pawh lo chak chho in Gaza hmuna sawrkarna chu an kutah a lo awm ta a, chuta ṭang chuan an chenpui Judate chungah an thin a ram em em a, thisen a luang fo a, tin Isrsel lam hawiin Rocket an kap reng bawk a, Ismaela thisen kai, Indona pianpui ve tho chuan indo hrat khawkheng Israel an bei leh ṭan ta a ni.
Heti a nih tak avang hian Israel chuan Gaza a an unaute thisen luang fo chu ngawihbo san harsa an ti tial tial a, an rocket kah an chhanlet dawn lahin an mite tam tak an kap thei bawk si a, hei vang tak hian kap let lova Hamas rocket lo dan dan tur duang chhuak in Iron Dome defend system changkang em em an lo neih phah a ni.
Mahse Israel hian indona a chak tur chuan lo inven aiin beih hmasak an thlang reng fo a, hei hi an chakna thuruk niin an hruaitute hian an hria a, duh tawka Hamas beih let an nih theih nan an beih turte bula awm an mite hi thiarchhuah an duh ta a ni.
He inthiarchhuahna hian thla khat dawn a awh a, Juda mi, Gaza a chengte chu tihluihna in, hmangaihna avang leh an ram him zel theihna tur a nih avangin mittui nen hna an thawk a, an thiarchhuahte an ṭap rawih rawih a, a thiarchhuahtute pawh an ṭap nasa hle. Unau, Juda ve ve, loh theih loh avanga an inhmachhawn lai hi Youtube a a video en loh chuan ziak maia fiah chi a ni lo e.
Tichuan, kum 2005 hnulam ah chuan Juda mi tumah Gaza Strip ah hian awm an remti ta lo a, Arab state hlang a ni ta a ni. Hamas lamin Israel lam hawia rocket an rawn kah apiangin Israel lam pawh chuan timna neih eih tawh lovin missile leh rocket hmangin an chhanglet ve thei ta a ni.
Hetih lai hian Gaza aṭanga Juda mi 8000 chuang an thiar chhuahte hi sawrkarin compensation tam tak pe mahse vawiin thleng a la lungawi chuanglo an la tam hle a, mahse hei hi Israel chuan a haider lui tlat a, an ram leh hnam himna tur a nih dawn phawt chuan engmah tih hreh an nei lova, an hnampuite ngei pawh an kap duh ang tih khawp hialin khawvelin a sawi mek a ni.
Hetih lai hian Jerusalem leh a chhehvelah erawh chuan Arab leh Juda mi nuai tel an la chengho a, hnam pahnih, inhaw em em, mahse chengho lo thei silo te inkara inhriatthiamlohna lo irhchhuak leh ṭhin hian reh tik ni a nei ngai dawnlo a ang khawp mai.
Chhiar peih kan awm phawt chuan Jerusalem bik leh West Bank lam chanchin kan la sawi leh dawn nia......

Israel chanchin

 AW, JERUSALEM 

Lal Isua pian hma kum 3000 vel daih tawh atanga khawpui ding tawh lo khawvela khawpui upe berte zinga mi, chanchin ngah em em leh khawvel sakhaw lian pathum : Juda, Kristian leh Islam ten an hmun thianghlima an ngaih Jerusalem chanchin hi a ngaihnawm thin. Mizo Kristian kan nih avanga kan sakhaw thil nena insi tlat kan Mizo Kristian hlate atangin henglai hmun hming leh a chhehvela hming chi hrang hrangte hi kan tette atangin kan bengah a ri tawh a, Bethlehem, Beer-Sheba, Kalvari tlang, Zion, Nazareth, Jeriko, Kapernaum leh Jerusalem te hi Mizo Kristiante bengah a mikhual theilo hrim hrim! Chuvang tak chuan heng hmunte hi eng nge an nih tak zel? An bo ta nge an la ding ve reng? tihte hi hriat a chakawm thin. 

ABRAMA THLAH KAL ZEL IN JERUSALEM AN LUAH

 Ram mawngping, hmelma in a hual vel vek, hmelma awmlohna lamah lah Mediteranean tuipui tling champo mai, Lal Isua hun laia Judae (Judai ram) an lo tih, hun lo kal zela Palestina nita, kum 1948 a Jakoba (Israela ni ta) fate 12 zinga Juda thlah ten an unau thlah kalzelte ram atana thisen tam tak senga an sual chhuah Israel khawpui hlun ber Jerusalem lam i han hawi teh ang. He hmunah hian engtin nge Lal Isua kha a lo pian ve mai le? Chumi hre tur chuan Babulon (Irag) lam daih kan thlir hmasak a ngai. 

Lal Isua pian hma kum BC 2070 velah khan Babulon (Irag) ram chhim tawpa Ur khua ah Abrama te chhung kha an awm a, anni chhung kha milim siama eizawng annih avangin milem bia an nih theihna lai a awm niin mithiam ten an sawi. Amaherawhchu Abrama chu Pathianin he khawvel luah tura chi malsawmna atan a thlang a, Ur khua atanga ko chhuakin "Ram a la entir tur" lam panin a chhuak ve mawp a nih kha. Heta Abrama hnena Pathian thu lo thleng hi a lo thlen hunlai chanchin leh an nunphung chiang taka hriat a har a, chik taka Bible zirmite pawhin "Pathian remruat mak tak" tiin an sawi mai a ni. Abrama chu Ur khua atang chuan a chhuak tawp a, a hote nen an kal an kal a, Babulon atangin Syria paltlangin Lebanon chhimlam hrut zelin Judai ram bawr velah hian awmhmun an rawn khuar a, Lal Isua pianna Nazareth awmna lai bawr vel hi an inbenbelna hmun a ni zui ta zel a ni. Chulai hmun atang chuan khawpui pakhat, a hming SALEM (a hnu a Jerusalem)chu chhimlam KM 70 vel bawrah a awm a, mihring an lo tam tawh sa avangin khawpui lian tak a lo ni daih tawh a ni. BC 1 na a Lal Isua a lo pian khan kan hriat angin Judai ram chhiarpui kha Jerusalem khaw bul hnai tak Bethlehem ah neih tur a ni a, Mary leh Josefa te kha Nazareth atanga chhuakin Jordan phai ah chhimlam an pan zel a, tuna Israel leh Jordan inkara ram buai tak WEST BANK hi rawn paltlangin KM 70 vel an kal hnu ah Bethlehem kha an thleng ta a nih kha. Judai ramah chuan Abrama chu a awm ta zel a, Pathianin a hnena a lo tiam tawh angin chi thlah malsawmna a dawng a,a hming pawh Abrahama lo niin a nupui Sari laka a fa Isaka chuan Jakoba a hring a, Jakoba hnian fa mipa 12 a nei leh a, Benjamina phei chu "Taitea" ti tein keini Mizote hian kan hre viau nghe nghe a nih kha....(Taitea tello chuan...tih sermon i ngaithla ve tawh em?). 

Kan sawifo tawh angin Abrahama hian a nupui Sari rai theih loh avangin a nupui phalna thlapin a bawihnu Hagari a pawl a, Hagari chuan Ismael a a hring a, Ismaela thlah kalzelte hi tuna Arab kan tih, Islam sakhaw vuantutehi anni ta a ni. Ismaela hi a pa Abrahama hnana Pathian thutiam dikna lanchhuahna a ni tih chiang takin a thlahte an pun nasat danah hian a lang a, Middle East vela Arab tamzia atang khuan a chhut theih mai awm e. Jakoba fa te pawh an pung zel a, Judai ram pawh Palestina a nih hnu thlengin chhuan tam tak karah Abrahama chi nung kalzelah chuan thlarau thinghlim tanpuina in Josefa thalbe atangin Lal Isua a lo piang ta a ni. Bible a kan hmuh angin BC 1 na a Lal Isua a lo pian kha chuan Jerusalem hi chu a changkang fe tawh in a rinawm a, Heroda lal lai a nih nghe nghe kha. Josefa mumanga hrilh a nih angin Nazarethah an haw leh a, Lal Isua hian Jerusalem hi a tet lai kha chuan a hnaih lutuk lo niin a ngaih theih a ni. 

JERUSALEM LUAHTUTE

 Sq. Km 652 chauh a zau, mihring nuai 9 aia tam mah chenna Jerusalem hian chanchin a ngah a, Pathian remruat ang zelin MIHRING FAPA Lal Isua meuh pawh khan Babulon a a pu Abrama atangin a rawn pan vang vang a nih kha. Kum BC 1010 ah Lal Davidan Judai ram a luah a, hetih lai hian Jerusalem hi Jebus lal Araunah chuan awpin hei hi Lal Davida chuan a hneh a, hei hi Jerusalem leh Israel te lo inlaichin tanna a ni. Lal Davida hian Jerusalem chu Pathian thuthlung bawm dahna ah a hmang a, nasa takin a cheihnum a, a hmingah pawh DAVIDA KHAWPUI tih a ni hman nghe nghe. Lal Davida thih hnu kum BC 957 ah a fapa Solomona chuan Temple ropui tak mai a sa a,a sakna tur erawh hi chu a pa Lal Davida duhdanin Abrahaman a fapa Isaka a hlanna Moria tlangah nise an ti a, he temple hi vawiin thleng a Zakaria 12:2-3 a Jerusalem chu a bula mite tana RUIHNA NO a la nih tur thu thlentirtu a lo nita a ni. He temple hi Juda ho khan an hlut em em a, Jerusalem an ngaihna chhan ber pawh he temple vang hi a ni. Mahse chuti khawpa ropui leh Juda thinlunga hmun chang thuk chu Lal Isua khan "a lungrem pakhatte pawh tihchim lohin a awmlo ang" a lo tih ang ngeiin Lal Isua thih atanga kum 40 vel, AD 70 ah chuan Rom sipai nunrawng zet Gen. Titus-a khan Jereusalem a rawn luah ve a, hemi tum hian he temple hi tihchhiat vek a ni a, a banga rangkachak an luante chu an hal zawnga a lo tui avangin chumi rangkachak tui luang chu sipaihote khan an it a, a luanna hmun zawng zawng an laichhe vek a, hetah hian Lal Isua sawi ang ngeiin lung intiang pakhatte mah awm lovin a chhe vek a ni. 

Isua pian hma BC 597 ah Babulon lal Nebukanezer-a khan Judai ram a run leh a, Jerusalem khaw ropui tak chu a chhu chhe vek a, BC 333 ah Greek lal Alexander-an run ve lehin Judai ram pum a la a, Jerusalem pawh a awp leh a, Nebukanezr-an a tihchhiat atanga Alexander-an a awp leh inkar kum 264 chhung hian khawpui ropui tak a lo ni leh hman nghe nghe a ni. Hemi hnu hian Rom Lalram chu Constantine-an rawn awp ve in a ni hi Kristianah a inlet a, Kristian sakhua pawh Jerusalemah chuan chawilar a lo ni ve leh ta a, politic pawh lo mumal zelin kum AD 363 ah phei chuan Lal Solomona temple sakna ah chuan Emperor Julian-a thupekin temple an lo sa leh thei ta a ni. 

Mosia hunlai atang tawhin Juda te hian Pathian hnamthlan annihna an chapo pui hle a, midang ngaihtheihloh an chingin an Juda pui chu thisena an zawmpui ang chiahin an induhsak tawn thin a, hei hian huat a hlawhin sawiselna pawh vawiin thleng hian a la awm a, Babulon sala an tan lai te, Aigupta (Egypt) sala kum 400 lai an tan lai te khan Pathianin a hruaina kha a hautak thei em em a ni. Kum BC 931 ah phei kha chuan Juda te hi Juda lal leh Israel lal nei hrang khawpin an awm hman a, AD 70 a Gen. Titus-an Jerusalem a awp leh tum hian an pipute ang bawkin Juda mi tam tak salah an hruai a, an hruai sen loh chu an that vek a ni. 

AD 1100 velah chuan Jerusalem hian chuhtu pathum a nei tawh a, Lal Isua thih (AD 33) hnu ah Kristian sakhua a lo thangduang em em a, Muslim lah chu an piang ve reng bawk a, a chan chhe ber Juda ho lah chu khawvel hmun hrang hrangah tlandarhin an pung ve reng bawk a. Amaherawhchu AD 1100 bawr velah hi chuan Jerusalem hi Kristiante leh Muslim ten kan inchuh na ber a ni. Hetih lai vel hian Jerusalem chu Islam sakhaw betu Muslim kutah a awm a, hemi hma hian Kristiante pawh zalen taka an lo chen hman tawh avangin chutia Muslim ten Jerusalem an ta neih tlat mai leh midang tana kal phallohna hmun an ngah tak em em ah chuan Jerusalem lak let duhna thinlung a lo piang ta a, he movement hi France atanga rawn tanin Europe a Kristiante chuan beihpui thlakin ram thianghlim Jerusalem lalet turin sipai leh sakhaw mi tam tak chu ralthuam nen Jesusalem lam an pan ta mup mup mai a, heng mite hi vawiin thleng a CRUSADER kan tihte kha an ni. He crusade hi a hlawhtling vak lo a, Europe atanga kalte hi an tam si, an chhangchhe si, sakawr an ngah silo, ke ngata kal an nih avang leh Jerusalem chu a hlat em avangin kawng lakah mi tam tak an thi a, Jerusalem thleng a kal chu tlemte chauh anni tawh a, chu pawh riltam leh chauhna nasa takin a tuamte annih avangin an beisei angin hnehna an chang hlei theilo a, mahse Jerusalem chhim thlang lam, Mediteranean tuipui hnaih lam chu an thunun vek a, kulh rinawm tak an siam nghe nghe a, an tum ber Lal Isua thlan (Holy Sepulchre) erawh chu a hnu crusade vawi eng emaw zat an beih hnu ah an lut thei chauh a ni. 

(Ṭhen 2 na leh 3 na te kan la post leh dawn nia)