Wednesday, 1 May 2024

LAL KURA

 LAL KURA

29.4.2024


April ni 28, Bial inkhawmpui laia kan zirlai 14 na LALPA MI RUAT KURA tih hi zirlaibu pawn lama thil thlengte nen mithiamte thuziak hrang hrang rawn chungin heti hian i han sawi zau dawn teh ang. Thawnthu ngaihnawm a nihna piaha Lalpa remruat fel vel vek leh Isaia thu hrilhlawk mak lutuk hi he thil ka chhui chian chhan ber a ni.


Lal Kura hi Persia mi niin a pian hma aṭang hauhin chanchin a nei tawh. Tunlai Iran ram pum leh a chhehvel ram zau tak khu Midian lalram niin chumi chhugah chuan ram bial zimte Anshan ah BC 590 vel khan a lo piang a, a pa hi Cambyses-I niin a nu hi Mandanes a ni.


A nu pa chu Astyages niin a ni he Midian lal ram zautaka an lal a ni a, Kura hi lal tupa tihna a nih chu.


Midian lal Astyages chuan mumang neiin a mumangah chuan a fanu Mandanes chuan nau lo veiin tui tam tak a lo chhuak a, chu tui chuan a lalram chu a lo chim pil vek mai a, chu chuan lal Astyages chu timamgangin a fanu fa lo piang Agradates (Kura) chu a lalram tichhe tur tura ngaiin thah a duh ta a.


A sipai hotu pakhat Harpagus a hnenah naute chu thah turin a pe a, mahse Harpagus-a hian that ngam lovin lal bawngpu pakhat Mithradates-a hnenah thah turin a pe chhawng ve leh a, a ni pawh hian a that ngam chuang lo.


Mahse vanneih thlak takin bawngpu Mithradates te hian nau an chhiat hlauh mai a, an naute thi chu lal hnenah kengin "Hei nausen chu kan tihlum ta e" tiin lal thupek angin khamah an paih a, Agradates (hei hi lal chhungkaw hming a ni), a hnu a Cyrus (Kura) tih nita chu an fa angin an enkawl zui ta a ni.


Kura hi a tetlai aṭang renga naupang talent neiṭha tak a ni a, vawikhat chu an inkhualtelem-na ah lal lemah changin lal thuawihlo naupang pakhat chu a vaw hrep mai a, he naupang hi lal upate lam hnai a lo nih avangin lal beng a thleng ta a, hemi ṭuma chanchin an han zawhchian velna lamah hian Kura chu an lal ber Astyages-a tupa ngei kha a ni tih an hrechhuak ta a ni.


He mi ṭum hian mak tak maiin lal hian engtin a tizui ta biklo a, chumi aiah a sipai hotu Harpagus-a fapa chu thatin chawhmeh atan an chhum a, Harpagus-a hi chaw eiah sawmin sa chu an ei a, a tawpah a fapa lu chu ei turin a thlengah an chhawp ta mai a, mahse Harpagus-a hi insum hram hramin "Ka lal lawmna nih chuan a ṭha vek e" tiin a haw ta a ni.


Heta Harpagus-a haw ta hian Anshan khua ah zin nal nalin rawlthar talent nei ṭha tak Agradates/Cyrus/Kura chu hmu in a ma pu ngeiin a phiarruk dan leh thah tuma hma a lak dante chu a hrilh ta vek a, chutah chuan tlangval Kura (Persian hming chuan Kurush) chu thinrimin a pu lakah a hel ṭan ta a ni.


Anshan bial vela hnam hrang hrang inngeihlo tak tak te chu Kura chuan engtin tin emaw ho khawmin a pu Astyages-a laka hel turin a hmin thei ta mai a, hetih lai hian mak tak maiin Lal Astyages-a hian a tupa Kura leh a sipai fawmkhawmte bei turin a sipaihotu, a fapa a thahsak Harpagus-a ngei mai kha a tir mauh mai a, Harpagus-a hian lal Astyages chu phatsanin a sipai zawng zawng nen Kura hnenah rinawmna thu an tiam ta thut mai a, anni ho hian an lal Astyages a awmna khua Ectabana chu beiin awlsam tein an hneh a, Midia lalram chu titawpin Achaemenid lalram a din chho ṭan ta a ni.


Hetia lalram ropui tak a din takah chuan Lydia lal chuan Augupta nena ṭangrualin sakawr chungchuang sipai tam tak nen an rawn bei ta thut mai a, mahse Kura hian ngaihtuahna mak tak lo neiin ral hmatawngah Sanghawngsei eng emaw zat a lo dah a, chu chu sakawrten hlauin an chiai a, an miphurh sipai tam tak nen talbuaiin chutih lai tak chuan Kura sipaite chuan an lo bei a, harsalo te in Lydia lalram pawh hi a awp ta mai a ni.


A lalram a zauh belh takah chuan Kura tan chuan khatih laia Lalram ropui leh hmingthang ber Babulon lam hawi kha a tih leh tur chu a ni tawh mai!


Pathian remruatna fel zia hi helaiah hian a lang chiang hle. Khatia lal Kura a rawn chak chhoh deuh hma khan Babulon chu an lal ropui Nebukadnezzer-a hovin ropui takin an awm a, an chhehvel ramte hneh duai duain Judai ram pawh rawn runin an hneh a, Jerusalem temple pawh tichhe vekin Juda mipuite salah ah kai a, Babulon ram bakah hmun hrang hrangah Judate hi an tlandarh a ni.


Nebukadnezzer-a thih hnu ah Belsezzara-a rawn lalin ani hian Jerusalem Temble no thianghlim chu zu in nan a hmang vei a, Pathian thinrimin lal in bangah kut bungin thu a rawn ziak a "Mene mene tekel upharsin" tiin Babulon lalram tlukchhiat tur thu a rawn puang a nih kha.


Belsezaara hnu ah hian a fapa Nabonidus-a a lo lal ve a, a ni hi lal nep tak niin a mipuite nen an intithiamlo fo a, nawmchen bak ngaihsak lovin mipuiten an kham em em a ni. Chu hun harsa takah chuan an tan chhanchhuaktu, hnamdang lal, Lal Kura hi Pathian in a lo ruat reng a ni.


Lal Kura hova Babulon an hual hi a pui a sin aw.........


Babulon la tur chuan Euphrates lui lian tak daikai a ngai a, ral thuam nen, sakawr nen....sipai tan tih theih a nilo. Mahse Lal Kura hian ngaihdan mak tak neiin Babulon chu khawchhak lam aṭangin a hual a, Hmar lamah salho leh sipai eng emaw zat a ruka tirin anni hian Euphrates lui lian em em mai luan na tur kawng an lo lai ta ngat ngat mai a, tichuan Euphrates chu khawchhak lamah luan tirin siapiho chuan a lui kuang hmasa chu ngalrek chen vel leka daiin Babulon kulh kawngka bul an thleng thei ta a ni.


Kulh an va thlen hian beih hah pawh ngai lovin sipai leh mipuite chuan kawng an lo hawnsak hmiah mai a, an lal hrawn mek Nabonidus-a lak aṭanga chhanchhuaktu tur a ngaiin anlo lawm em em mai a, tichuan awlsam te in Babulon pawh chu a awp ta a, Babulon lalram ropui pawh a lo tluchhe ta a ni.


Zawlnei Isaia thu hrilhlawk mak zia chu le......


Isaia hi Lal Kura'n Babulon a hneh BC 539 hma kum 201-na, BC 740 ah kum 26 mi niin Pathian in zawlnei atan a ko a nih kha! Lal Kura hi kum 590 BC velah a piang a chhut a ni a, a pian hma kum 150 ah daih tawh khan Zawlnei Isaia hian a hming lamin Judate tana kawng kawngtu tur a nih thu a lo puang lawk dim diam tawh nia! Turu tak a ni.......kum 150 hnu a thil thleng tur tlangpui sawi chu nise a la ngaihthiam theih deuh a, hnamdang lal, a hming chat maia a lo sawilawk hi chu a mak em em ringawt mai a ni.


Isaia hian zawl thupuan a nei nual a, mahse Isua pian tur thu leh Lal Kura chungchang thu, kum 150 hmalam em em a lo sawi dik chat mai te hi chu : Pathian remruat a tih loh theih loh a, Engkimtithei Pathian a nih zia a lang chiang hle a ni.


Ezra bu kan en chuan Juda te tana kawng a hawnsak (Edict of restoration) leh saltang kir leh ten Jerusalem temple an siamṭhat leh dante kan hmu a, heng thute hi kum 150 hmalam khan miin lo sawi se......awih an tlem duh viauin ka ring!!!!! Persia sum bawm aṭanga Jerusalem temple sakna a sponsor dan leh saltang kir lehte tana an ṭhenawmten thilpek an pek tur thute nen lama a lo sawi lawk leh chu thu dikna Ezra bu a a lo lang leh chuai chuai maite hian Pathian ropui zia a lantir chiang ngawt mai.


Lei leh vana Pathian ropui ber nia kan Pathian a chhal lai reng pawh hian Lal Kura hian Babulon pathian Marduka-te pawh a hnualsuat chuang lova, a rorelna ah khan hnam hrang hrangte tihphung ngaihpawimawh sakin a hlutsak em em zel mai te kha ringlo mi, mahse Lalpa belruat (anointed) ngei a nihzia lantirtu a ni awm e.


Source : John Chhana, youtube vlawks


Chhiar peih tan chuan man hla tham tak a ni ang leee......